Main Menu

અમરેલી જિલ્લાનો ઈતિહાસ

આ જિલ્લો ભૂતપૂર્વ વડોદરા રાજયનો ભાગ બન્યો તે પહેલાની ઐતિહાસિક પૂર્વ ભૂમિકા વિષે બહુ જાજી માહિતી ઉપ્લબ્ધ છે. અમરેલી જિલ્લાનું નામ અમરેલી શહેર ઉપરથી પડેલ છે, જે જિલ્લાનું મુખ્ય મથક છે. નાગનાથ મંદિરમાના એક શિલાલેખ ઉપરથી જાણવા મળે છે કે અમરેલી નરેશનું પ્રાચીન નામ અમરવલ્લી હતું.

આશરે ૧૭૩૦ માં દામાજીરાવ ગાયકવાડ કાઠિયાવાડમાં ઉતરી આવ્યા તે સમયે, અમરેલી પર ત્રણ પક્ષોનો, જાલિયા જાતિના કાઠીઓ, દિલ્હીના બાદશાહ પાસેથી મેળવેલી જમીનની સનદ ધરાવતા કેટલાક સૈયદો અને અમદાવાદના સૂબાના તાબેદાર જૂનાગઢના ફોજદારનો કબ્‍જો હતો. દામાજીરાવે એ તમામ પર ખંડણી નાખી. આમ મરાઠા સરદાર દામાજીરાવ ગાયકવાડે ઈ.સ.૧૭૪ર-૪૩ માં આરેલી અને લાઠી ખાતે લશ્કરી થાણા સ્થાપ્યાં. ૧૮ર૦ સુધી ગાયવાડના સ્રબા વિઠલરાવ દેવાજીનું કાઠીયાવાડ પર નિયંત્રણ રહયુ, જેઓ ગાયકવાડે મેળવેલા મુલકના પાટનગર અમરેલી ખાતે રહેતા હતા. ક્રમમાં આવતા તે પછીના સંપાદન કરેલ, અગાઉ છાભરિયા તરીકે ઓળખતા દામનગર અને છ ગામો હતા, જે લાઠીના લાખાજીએ પોતાની પુત્રીના દામાજીરાવ ગાયકવાડ સાથેના લગ્નપ્રસંગે દહેજમાં આપ્યા હતા. બાબરાના કાઠીઓ અને બીદૃઓએ લઈ લીધેલા કેટલાક ગામો પાછા મેળવીને વિઠલરાવ દેવાજીએ આમા વધારો કર્યો. આ સંપાદનથી ર૬ ગામોનો દામનગર મહાલ બન્યો. પાછળની આ મહાલ લાઠી તાલુકામાં ભેળવવામાં આવ્યો.

જિલ્લાની પુનઃરચનાની યોજના હેઠળ આ જિલ્લાને તબદીલ કરવામાં આવેલ હતો. છેલ્લા સૈકા દરમિયાન ધારીનો કિલ્લો, સરસીયાના થેબાની કાઠીના કબ્જામાં હતો. જે તેમણે રાણીંગવાલા નામના પ્રખ્યાત બહારવટીયાને મફત સોંપી દીધો. રાણીંગવાલા બહારવટા માટે બહાર ગયો હતો ત્યારે ગાકવાડે ધારી તાલુકો પોતાના પ્રદેશમાં ભેળવી દીધો. ગાયકવાડે સૌ પ્રથમ કોડિનારમાં કયારે પ્રવેશ કર્યો તે ચોકકસ નથી, પરંતુ તેનું એક થાણું મૂળ દ્વારકામાં હતું, જેના નિભાવ માટે જૂનાગઢના નવાબે કોડિનારની અર્ધી મહેસૂલી જૂનાગઢના નવાબે કોડિનારની અર્ધી મહેસૂલી રકમ સૂપ્રત કરી દીધી હતી..

૧૮૧૧ માં નવાબ હમીદખાનના અવસાન પછી જૂનાગઢની ગાદી પરનો પોતાનો દાવો સ્થાપિત કરવામાં જેમને ગાયકવાડે સહાય કરી હતી તે બહાદુરખાન સાથે થયેલા કરાર અનુસાર નવાબનો બાકીનો હિસ્સો ગાયકવાડે મેળવ્યો હતો. વડોદરા રાજય હેઠળના ભૂતપૂર્વ અમરેલી પ્રાન્ત ઉપરાંત, હાલના જિલ્લામાં બીજા કેટલાય વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે. રાજુલા વિસ્તાર અસરલમાં બાબરિયા ધારના બાબરિયાઓનો હતો અને તે પછી જૂનાગઢના નવાબના કબજામાં હતો, જેમની પાસેથી ૧૭૮૬-૮૭માં મેળવીને ભાવનગરના રાજાએ પોતાના પ્રદેશમાં ભેળવી દીધો. બાબરા અને ચિતલ કાઠી રાજવીઓ અને નાના સરદારોના હાથમાં હતા. મૂળમાં જાફરાબાદ દંડા રાજપૂતોનું રાજય હતું. ગુજરાત અને દ્વિપકલપમાં મોગલ સૂર્ય અસ્તાચલે જતો હતો ત્યારે સ્વતંત્ર થઈ જનાર ઝંઝીરાના સીદી હિલાલને આ પ્રદેશનો હાકેમ નીમવામાં આવ્યો અને આ વિસ્તાર ઝંઝીરા રાજયનો ખંડિયો બન્યો.
દુન્‍યવી જીવનની નિરર્થકતાને લક્ષ બનાવતા અને પોતાના સમયના ધાર્મિક આગેવાનોના ઢોંગીપણાને ઉધાડા પાડતી પોતાની વ્યંગપૂર્ણ કવિતાઓ (ચાબખાઓ) લખવા માટે જાણીતા ભોજા ભગત અમરેલી તાલુકાના ફતેહપુર ગામના હતા. ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રખ્યાત રાજ કવિ ઠાકોર સાહેબ સુરસિંહજી, જેઓ કલાપી તરીકે પણ ઓળખાય છે, જેઓ અગાઉના લાઠી રાજયના રાજવી હતા અને હાલ તે રાજય અમરેલી જિલ્લાનો ભાગ છે.
મે ૧૯૪૯ માં રાજયનું મુંબઈ રાજય સાથે વિલીનીકરણ થતાં, આ જિલ્લો અગાઉના મુંબઈ રાજયનો એક ભાગ બન્યો, તેમાં અગાઉના વડોદરા રાજયના અમરેલી અને ઓખામંડળ જિલ્લાઓ તથા અમદાવાદ જિલ્લાના ધોધા મહાલનો સમાવેશ કરાયો હતો. ધોધા મહાલ અને ઓખામંડળ અનંક્રમે ભાવનગર અને જામનગર જિલ્લામાં ભેળવી દેવાયા જયારે ભાવનગર, રાજકોટ અને જૂનાગઢ જિલ્લાના કેટલાક વિસ્‍તારો અમરેલી જિલ્લામાં તબદીલ કરવામાં આવ્યા. હાલ રચાયેલો અમરેલી જિલ્લો બહુ તાજેતરમાં રચાયેલો છે. પરંતુ તેમાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારોનો વહીવટી ઇતિહાસ બહુ અગત્યનો છે.
હાલના અમરેલી પ્રાંતના કેટલાક હાલના પ્રદેશોમાં અમરેલી, દામનગર, ભીમકટા (પેટા), ધારી, ખાંભા(પેટા), કોડિનાર અને રતનપુર(પેટા) મહાલનો સમાવેશ થાય છે, જે બધા ૧૯૪૯માં વડોદરા રાજયના ભાગ હતા. ૧૯૪૯માં વડોદરા રાજયના બીજા ભાગો સાથે અમરેલી પ્રાંત મુંબઈ રાજયમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યો. આમ, હાલનો અમરેલી જિલ્લો જુદા-જુદા દરજજાના અને કદના કેટલાય દેશી રાજયોમાંથી બનાવવામાં આવ્યો છે. ભૂતપૂર્વ વડોદરા રાજયના અમરેલી પ્રાંત ઉપરાંત આ જિલ્લામાં ભૂતપૂર્વ ભાવનગર અને જુનાગઢ રાજયોના કેટલાક પ્રદેશો, જાફરાબાદ, લાઠી, ડેડાણ, બગસરા, ચરખા, લાખાપાદર, વાંકિયા, કોટડાપીઠા, ગરમલી નાની – મોટી, જામકા, વડિયા, થાણાદેવળી, અમરાપુર, અને બાબરાની જાગીરોનો સમાવેશ થાય છે. બિલખા, જેતપુર અને ભેંસાણ જેવા પડોશના ભૂતપૂર્વ રાજયોના કેટલાક ગામો પણ આ જિલ્લામાં ભેળવવામાં આવ્યા છે.
૧૯પ૬ નવેમ્બરમાં રાજયોનો પુર્નરચના થઈ અને વિદર્ભ, મરાઠાવાડા, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના પ્રદેશો સાથે બુહદ દ્વિભાષી રાજયનો એક ભાગ બન્યો. ૧૯પ૯માં કટલાયે પ્રાદેશિક ફેરફારો કરીને આ જિલ્લાની પુર્નરચના કરાઈ હતી. છેલ્લે 1 લી મે ૧૯૬૦ ના રોજ મુંબઈ રાજયનું વિભાજન થયું અને ગુજરાત તથા મહારાષ્ટ્રના અલગ રાજયો રચવામાં આવ્યા તે તારીખથી અમરેલી જિલ્લો ગુજરાત રાજયનો એક ભાગ બન્યો.