”શબ્દો તો હંમેશા સંવેદનાથી છલોછલ તરબતર હોય છે, સાહેબ! તેમને કયા સંદર્ભે છંછેડવા, છેતરવા, છાવરવા, છૂપાવવા, શણગારવા કે છલકાવવા એ તો વક્તાએ પોતે નક્કી કરવાનું હોય છે…!!”
– પાંધી સર
(તાજેતરના સોશિયલ મીડિયા અને સાહિત્યિક જગતનું પ્રશંસનીય ચિંતન)
માનવીય અભિવ્યક્તિનું જો કોઈ સૌથી સશક્ત, પ્રભાવશાળી અને શાશ્વત માધ્યમ હોય તો તે ‘શબ્દ’ છે. આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં એટલે જ કહેવાયું છે કે ‘શબ્દ એ જ બ્રહ્મ છે’. એક વખત મોંમાંથી નીકળેલો શબ્દ ક્યારેય પરત ફરતો નથી; તે ધનુષમાંથી છૂટેલા બાણની જેમ અહર્નિશ આ અનંત બ્રહ્માંડમાં ઘૂમતો રહે છે અને પોતાની ઊર્જા છોડતો રહે છે. આજથી અંદાજિત પાંચ હજાર વર્ષ પૂર્વે મહાભારતના કુરુક્ષેત્રના ભયાનક યુદ્ધના મેદાનમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે એક સારથિ તરીકે અર્જુનને જે ગીતા જ્ઞાન આપ્યું હતું, તે પ્રભુના મુખે બોલાયેલી વાણી આજે પણ બ્રહ્માંડમાં એક જીવંત દસ્તાવેજ તરીકે ગતિમાન છે.
શબ્દમાં અદ્ભુત શક્તિ છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કરનારના હેતુ પર બધો આધાર રહે છે. ઘણી વખત ગુલાબી અને મખમલી શબ્દોની માયાજાળ રચીને લોકો સાથે છેતરપિંડી આચરવામાં આવી હોય તેવા દાખલા પણ સમાજમાં ઓછા નથી. સાહિત્યની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો શબ્દને અલંકાર, છંદ અને સંધિ દ્વારા વધારે રોચક, મોહક અને રસપ્રદ બનાવી શકાય છે. ભારતીય સંસ્કૃત સાહિત્યમાં કવિ કાલિદાસ રચિત ‘મેઘદૂત’ અને ‘શાકુંતલ’ હોય કે અંગ્રેજી સાહિત્યમાં મહાન નાટ્યકાર શેક્સપિયરની કૃતિઓ હોય, આ તમામ મહાનુભાવોએ પોતાના શબ્દો દ્વારા સૃષ્ટિનું કેવું અદ્ભુત સર્જન થઈ શકે તે ખૂબ રોચક રીતે સમજાવ્યું છે. રાજકીય અને વૈચારિક ક્ષેત્રે જવાહરલાલ નેહરુ, અટલ બિહારી વાજપેયી, ઈન્દિરા ગાંધી, જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝ અને આધ્યાત્મિક જગતમાં ઓશો રજનીશ જેવા પ્રખર વક્તાઓએ પોતાના શબ્દોના સામર્થ્યથી આ નભમંડળમાં એક અનોખી આભા અને ઇતિહાસ સર્જ્યા છે.
શબ્દ જેમ અમૃત બનીને કોઈને નવજીવન આપી શકે છે, તેમ જ તે કવેણ બનીને હૃદયને ચીરી પણ શકે છે. આપણી કાઠિયાવાડી ભાષામાં એક ખૂબ જ સચોટ અને મનનીય દુહો પ્રચલિત છે:
મોતી ભાંગ્યું વિંધતા, મન ભાંગ્યું કવેણ;
અશ્વ ભાંગ્યો કૂદતાં, એને નહીં સાંધો નહીં રેણ.!!
અર્થાત્, વિંધતી વખતે જો મોતી તૂટી જાય, કૂદતી વખતે અશ્વ ઘાયલ થાય કે કોઈના કવેણ (વ્યગ્ર અને કડવા શબ્દો) દ્વારા કોઈનું મન ભાંગી જાય, તો તેને દુનિયાના કોઈ સાંધા કે રેણ (વેલ્ડિંગ) વડે ફરી જોડી શકાતું નથી. મુખમાંથી નીકળેલા કડવા વેણ અન્ય વ્યક્તિના મસ્તિષ્ક અને હૃદય પર એટલો ઊંડો ઘાવ કરે છે કે તે આજીવન રૂઝાતો નથી. શબ્દ ઘણી વખત માણસને તારે છે, તો ઘણી વખત મારે છે.
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે શબ્દો કેવી રીતે જીવન બદલી નાખે છે. મહાકવિ તુલસીદાસજી પોતાની પત્નીને અત્યંત પ્રેમ કરતા હતા. એકવાર કોઈ પણ પરિસ્થિતિનો મુકાબલો કરીને તેઓ પત્નીને મળવા પિયર પહોંચ્યા, ત્યારે તેમની પત્નીએ એક તીખું મેણું માર્યું: “જેટલો પ્રેમ મારા આ હાડચામના દેહને કરો છો, એટલો પ્રેમ જો પ્રભુને કરો તો જીવતર સાર્થક થઈ જાય!” આ શબ્દો તુલસીદાસજીના હૃદયમાં સોંસરવા ઉતરી ગયા. તેમણે ચિત્રકૂટ પર્વત પર જઈ, હનુમાનજીની કૃપાથી અમર ગ્રંથ ‘તુલસીકૃત રામાયણ’ની રચના કરી દીધી.
એવો જ એક પ્રસંગ ભગવાન બુદ્ધ અને ક્રૂર ડાકુ અંગુલીમાલનો છે. જ્યારે અંગુલીમાલ બુદ્ધ સામે સંહાર કરવા આવ્યો, ત્યારે બુદ્ધે શાંતિથી તેને વૃક્ષ પરથી એક પાન તોડી લાવવા કહ્યું. અંગુલીમાલ પાન તોડી લાવ્યો એટલે બુદ્ધે સહજતાથી કહ્યું: “હવે આ પાનને ફરીથી વૃક્ષ સાથે જોડી દે.” અંગુલીમાલે કહ્યું કે આ અશક્ય છે. ત્યારે બુદ્ધના મુખેથી નીકળેલા શબ્દો હતા: “જો આપણે કોઈને જોડી ન શકીએ, તો તોડવાવાળા આપણે કોણ?” બસ, આ જ શબ્દોએ ક્રૂર અંગુલીમાલના હૃદયનું સમગ્ર પરિવર્તન કરી નાખ્યું અને તેને એક સાચો સંન્યાસી બનાવી દીધો. આનાથી વિપરીત, મહાભારતમાં દ્રૌપદીના મુખેથી નીકળેલા માત્ર એટલા શબ્દો કે “આંધળાના પુત્ર આંધળા જ હોય”, કુરુક્ષેત્રના મહાભયાનક યુદ્ધનું મુખ્ય કારણ બની ગયા હતા.
શબ્દો એ માત્ર અક્ષરોનો નિર્જીવ સમૂહ નથી, પરંતુ તે એક જીવંત ઊર્જા છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બોલે છે, ત્યારે તેના શબ્દો તેની ભીતરની સંવેદનાઓ, પવિત્રતા અને ભાવોનું વહન કરે છે. શબ્દ પોતે મૂળભૂત રીતે પવિત્ર અને અર્થસભર જ હોય છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કરનાર વ્યક્તિ પોતાની માનસિકતા અને હેતુ મુજબ તેના આખા હાર્દને બદલી નાખે છે. વક્તા ધારે તો શબ્દને ઈશ્વરીય વરદાન બનાવી શકે અને ધારે તો વિનાશનું હથિયાર.
પાંધી સરના પ્રેરણાદાયી ચિંતનને આધારે વક્તા શબ્દોનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે તેના મુખ્ય પાસાંઓ નીચે મુજબ સમજી શકાય:
છંછેડવા કે છેતરવા: કેટલાક નકારાત્મક લોકો શબ્દોનો ઉપયોગ સમાજમાં વિવાદ ઊભો કરવા, લોકોની લાગણીઓને છંછેડવા કે સત્યને તોડી-મરોડીને છેતરપિંડી કરવા માટે કરે છે.
છાવરવા કે છૂપાવવા: ઘણીવાર પોતાની નબળાઈઓ, ભૂલો કે પરમ સત્યને દુનિયાથી ઢાંકવા માટે શબ્દોની ભ્રામક માયાજાળ રચવામાં આવે છે.
શણગારવા કે છલકાવવા: એક સાચો સાહિત્યકાર, કવિ કે સંવેદનશીલ ઉત્તમ વક્તા શબ્દોને પ્રેમ, કરુણા અને આત્મીયતાથી શણગારે છે, જેથી સાંભળનાર શ્રોતાઓનું હૃદય પરમાનંદ અને સકારાત્મક ઊર્જાથી છલકાઈ જાય છે.
અંતે તો શબ્દો ગંગાના પવિત્ર અને નિર્મળ પ્રવાહ જેવા છે. હવે એ પવિત્ર પાણીથી કોઈની તરસ છિપાવીને પુણ્ય કમાવવું, કોઈના પર ગુસ્સામાં છાંટવું કે તેનો દુરુપયોગ કરીને કાદવ કરવો, એ સંપૂર્ણપણે શબ્દોનો ઉપયોગ કરનાર વક્તાના વિવેક, તેની બુદ્ધિ અને તેની દાનત પર નિર્ભર કરે છે. શબ્દ બ્રહ્મ છે, તેનો વિવેકપૂર્ણ અને સકારાત્મક ઉપયોગ જ માનવ કલ્યાણનો સાચો માર્ગ છે.
Recent Comments