અખાત્રીજના મંડાણ પછી વિઘ્નહર્તાના મંગલ એંધાણ: સૌરાષ્ટ્રમાં વૈશાખ સુદ ચોથની પરંપરાગત ઉજવણી

​​નવાં મંડાણ થાતાં ને 

વિઘ્નો સર્વે હરાતાં,

સૌરાષ્ટ્રના આ આંગણે 

ગણેશ ગુણ ગવાતાં.

​બદલાય યુગ ભલે ને 

બદલાય આ જમાનો,

સંસ્કૃતિના આ દીવડા 

સીંચાઈને પ્રગટાતાં.

–“પાંધી સર” 

​સૌરાષ્ટ્રના ધબકતા લોકજીવન અને વારસાઈ પ્રથામાં વૈશાખ સુદ ચોથ (સિદ્ધિવિનાયક ચતુર્થી) અતિ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. વૈશાખ સુદ ત્રીજ એટલે કે અખાત્રીજના વણજોયા મુહૂર્તે સૌરાષ્ટ્રના ખેડૂતો હળ-બળદ શણગારીને બોવણીના મુહૂર્ત કરે છે, વેપારીઓ નવા ખાતા-ચોપડાના મંડાણ કરે છે અને સેંકડો દંપતીઓ પ્રભુતામાં પગલાં પાડે છે. આ શરૂ થયેલાં તમામ કાર્યો અને આવનારી ચોમાસાની ખેતી નિર્વિઘ્ને પાર પડે તે હેતુથી તેના પછીના દિવસે એટલે કે વૈશાખ સુદ ચોથે “વિઘ્નહર્તા ગણેશ બેસાડવાની” પ્રાચીન પરંપરા આજે પણ ગામડાંઓમાં શ્રદ્ધાભેર જળવાઈ રહી છે.

​જામનગર અને ભાવનગરના દેશી પંચાંગોમાં આ દિવસ “સિદ્ધિવિનાયકી ચોથ” તરીકે દર્શાવાય છે. રાજશાહી જમાનામાં ભાવનગર, જૂનાગઢ, જામનગર અને ગોંડલ દરબારગઢમાં રાજ્યની સુખ-શાંતિ માટે આ દિવસે વિશેષ ગણેશ પૂજન યોજાતું. ગામના ઝંપા કે ચોકમાં આવેલા ગણેશજીના ઓટા પર નવો સિંદૂર-ચોળો ચડાવી, કાચી માટી કે સોપારી ગણેશજીની સ્થાપના કરી ગોળ-ઘીના લાડુ અને મોદકનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. ઘરની સ્ત્રીઓ આ વ્રત રાખી સાંજે ચંદ્રમા અને ગણેશ દર્શન કરીને પારણાં કરે છે.

​સમયના વહેણ સાથે બળદગાડીનું સ્થાન ટ્રેક્ટર કે ગાડીઓએ લીધું અને ૧૯૭૦-૮૦ના દાયકા પછી મહારાષ્ટ્રની અસરે ભાદરવી ગણેશોત્સવનું સાર્વજનિક સ્વરૂપ વધતાં વૈશાખ ચોથની ઉજવણી ઘરો અને મંદિરો પૂરતી સીમિત થઈ, છતાં ગ્રામીણ સૌરાષ્ટ્રમાં તેનો આત્મિક મહિમા અકબંધ છે. ઉલ્લેખનીય છે કે આઝાદીની ચળવળ દરમિયાન લોકજાગૃતિ લાવવા માટે રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીજીએ જેમને “લોકમાન્ય”નું બિરુદ આપેલું તેવા બાલ ગંગાધર તિલકે પણ આ ગણેશ ઉત્સવને વ્યૂહાત્મક રીતે ઉપસાવીને પુનર્જીવિત કર્યો હતો.