માનવ ઉપર સિંહના હુમલાનું મુખ્ય કારણ શું? અભ્યાસમાં સામે આવ્યા ચોંકાવનારા તારણો

અમરેલી જિલ્લાના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી સિંહ દ્વારા માનવ પર હુમલાની ઘટનાઓમાં વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. ટૂંકા ગાળામાં સિંહના હુમલાની અનેક ઘટનાઓ સામે આવતા ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ભયનો માહોલ સર્જાયો છે. અત્યાર સુધીમાં માનવ ઉપર સિંહના આશરે આઠ જેટલા હુમલાની ઘટનાઓ નોંધાઈ હોવાનું સામે આવ્યું છે, જેમાં ચાર જેટલા લોકોના મોત થયા છે, જ્યારે અન્ય લોકોને ઈજા પહોંચી છે. સતત વધી રહેલી આ ઘટનાઓ વચ્ચે સિંહ માનવ પર હુમલો શા માટે કરે છે અને તેના મૂળ કારણો શું છે તે જાણવા માટે મનોવૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો.

આ સમગ્ર મામલાના મૂળ કારણો સમજવા માટે આત્મીય યુનિવર્સિટીના મનોવિજ્ઞાન ભવનના વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રોફેસરોની ટીમે અમરેલી જિલ્લાના વિવિધ ગ્રામ્ય વિસ્તારોની મુલાકાત લીધી હતી. આશરે 50 વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રોફેસરોની ટીમે ગામડાઓમાં જઈ સ્થાનિક લોકો સાથે રૂબરૂ વાતચીત કરી હતી. સિંહોની વર્તણૂક, માનવની પ્રવૃત્તિઓ અને બંને વચ્ચે વધી રહેલા સંઘર્ષ અંગે માહિતી એકત્ર કરવામાં આવી હતી.

અભ્યાસમાં સામે આવેલા તારણો મુજબ સિંહના માનવ ઉપરના હુમલા પાછળ એક નહીં પરંતુ અનેક પરિબળો જવાબદાર છે. તેમાં સૌથી મહત્વનું કારણ સિંહની પજવણી અને તેને થતી માનવીય હેરાનગતિ હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે. સિંહને નજીકથી જોવા અથવા તેનો વીડિયો બનાવવા માટે લોકો તેની પાછળ વાહનો લઈને જતા હોય છે. સિંહ શિકાર કરતો હોય ત્યારે તેનો પીછો કરવો, ટોર્ચનો પ્રકાશ મારવો, મોબાઈલથી વીડિયો બનાવવા માટે નજીક જવું અથવા સિંહને ઘેરી લેવાની સ્થિતિ ઊભી કરવી જેવી પ્રવૃત્તિઓ સિંહમાં તણાવ અને અસુરક્ષાની લાગણી પેદા કરી શકે છે.

આત્મીય યુનિવર્સિટીના મનોવિજ્ઞાન ભવનના પ્રોફેસર શિવુભા જાડેજાના જણાવ્યા મુજબ, સિંહની પ્રવૃત્તિમાં માનવીય દખલ વધવાથી હુમલાની શક્યતા વધી શકે છે. ખાસ કરીને સિંહના આરામના સ્થળો, શિકાર અથવા મેટિંગ જેવી સંવેદનશીલ પરિસ્થિતિમાં માણસો તેની નજીક જાય ત્યારે સિંહ આક્રમક પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે. સિંહને પોતાની સુરક્ષા માટે ખતરો અનુભવાય ત્યારે તે માણસ પર હુમલો કરી શકે છે.

નિવૃત્ત પ્રોફેસર અને મનોવિજ્ઞાન નિષ્ણાત ડો. અનંતરાય વસાણીએ પણ માનવ-સિંહ સંઘર્ષ અંગે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો રજૂ કર્યો છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, મનોવૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ સિંહમાં માનવનો ડર ધીમે ધીમે ઘટી રહ્યો છે. બીજી તરફ માણસ પણ સિંહથી દૂર રહેવાને બદલે તેની નજીક જવાની માનસિકતા ધરાવતો થયો છે. વર્ષો પહેલાં સિંહ જોવા મળે ત્યારે લોકો દૂર રહેતા હતા, પરંતુ હવે સિંહની નજીક જઈને વીડિયો બનાવવાની અને સોશિયલ મીડિયા પર રિલ્સ મૂકવાની વૃત્તિ વધી છે.

ડૉ. વસાણીએ જંગલ વિસ્તારમાં વધી રહેલી માનવીય પ્રવૃત્તિ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. જંગલ અને તેની આસપાસ રિસોર્ટ, ફાર્મહાઉસ, મકાનો અને અન્ય બાંધકામો વધતા સિંહોના કુદરતી રહેઠાણ પર દબાણ વધી રહ્યું છે. સિંહોની અવરજવરના વિસ્તારોમાં માનવીય હાજરી વધવાથી સિંહ અને માણસ વચ્ચેનું અંતર ઘટી રહ્યું છે. એક તરફ સિંહ માનવ વસાહતની નજીક આવી રહ્યા છે અને બીજી તરફ માણસ સિંહની નજીક જઈ રહ્યો છે. આ બંને પરિસ્થિતિ મળીને સંઘર્ષની શક્યતા વધારી શકે છે.

આત્મીય યુનિવર્સિટીના V.C. રાકેશ મુદ્દગલના જણાવ્યા મુજબ, માનવ પ્રવૃત્તિના કારણે સિંહોમાં તણાવ પેદા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને લોકો રિલ્સ અને સોશિયલ મીડિયા માટે સિંહની પાછળ જતા હોય છે, જેના કારણે સિંહના આરામના સ્થળોમાં સતત માનવીય દખલ થાય છે. સિંહને શાંતિથી રહેવાની તક ન મળે અને સતત લોકો તેની આસપાસ ભેગા થાય તો તે તણાવમાં આવી શકે છે. તેમણે જણાવ્યું કે માણસે પોતાની આવી ટેવો છોડવી પડશે, તો જ માનવ અને સિંહ બંનેનું અસ્તિત્વ સુરક્ષિત રહી શકશે.

રજીસ્ટ્રાર દિવ્યાંગ વ્યાસે પણ હુમલાના એક મહત્વના કારણ તરીકે સિંહને નજીકથી જોવા માટે લોકોની ભીડ એકઠી થતી હોવાનો મુદ્દો રજૂ કર્યો છે. સોશિયલ મીડિયા પર વીડિયો અને રિલ્સ બનાવવા માટે સિંહની નજીક જવાની માનસિકતા જોખમી બની રહી છે. સિંહને તેની કુદરતી સ્થિતિમાં રહેવા દેવાને બદલે લોકો તેને જોવા માટે ઘેરી લે છે ત્યારે સિંહમાં તણાવ ઊભો થઈ શકે છે.

અભ્યાસમાં ખોરાક પણ મહત્વનું પરિબળ હોવાનું સામે આવ્યું છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પશુધન, મૃત પશુઓ અને અન્ય ખોરાક સરળતાથી ઉપલબ્ધ થતો હોવાથી સિંહો ગામડાં તરફ આકર્ષાઈ શકે છે. ખુલ્લામાં ફેંકવામાં આવતો નોનવેજનો કચરો અથવા અન્ય ખોરાકની સુગંધ પણ સિંહ અને અન્ય વન્યજીવોને માનવ વસાહતની નજીક ખેંચી શકે છે. એકવાર કોઈ વિસ્તારમાં સરળતાથી ખોરાક મળવા લાગે તો સિંહની તે વિસ્તારમાં અવરજવર વધી શકે છે.

જોકે નિષ્ણાતોના મતે સિંહને સીધો માનવભક્ષી ગણવો યોગ્ય નથી. માનવ ઉપરનો હુમલો ઘણી વખત ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં થતો હોય છે. માણસ સિંહની ખૂબ નજીક જાય, તેનો પીછો કરે, ટોર્ચ મારે, શિકાર દરમિયાન ખલેલ પહોંચાડે અથવા સિંહને ઘેરી લે તેવી સ્થિતિ ઊભી થાય ત્યારે તે પોતાને જોખમમાં અનુભવીને હુમલો કરી શકે છે.

માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવા માટે સિંહથી યોગ્ય અંતર જાળવવું, તેનો પીછો ન કરવો, રિલ્સ કે વીડિયો બનાવવા માટે તેની નજીક ન જવું, ટોર્ચનો પ્રકાશ ન મારવો અને સિંહના આરામ તથા શિકારના સમયે કોઈપણ પ્રકારની દખલ ન કરવી જરૂરી છે. સાથે જ ખુલ્લામાં ખોરાકનો કચરો ન ફેંકવો અને સિંહની અવરજવર અંગે વનવિભાગને જાણ કરવી જોઈએ.

અંતે, સિંહ અને માણસ વચ્ચેનું અંતર ઘટવું બંને માટે જોખમી બની શકે છે. સિંહમાં માણસનો ડર ઘટી રહ્યો છે અને માણસમાં સિંહની નજીક જવાની હિંમત વધી રહી છે. સોશિયલ મીડિયા માટે રિલ્સ બનાવવાની હોડ, જંગલમાં વધતી માનવીય દખલગીરી, રિસોર્ટ-ફાર્મહાઉસનું વધતું દબાણ અને માનવ વસાહતની નજીક મળતો ખોરાક જેવા પરિબળો માનવ-સિંહ સંઘર્ષને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે. સિંહને બચાવવા જેટલી જ જરૂરી માણસની સુરક્ષા છે. બંને વચ્ચે યોગ્ય અંતર અને જવાબદાર વર્તણૂક જ અમરેલી સહિત સમગ્ર સિંહ વિસ્તારમાં સહઅસ્તિત્વનો માર્ગ બની શકે છે.