શાંતિપૂર્ણ વિરોધ બંધારણીય અધિકાર કે અવિચારી બળપ્રયોગનું નિશાન? પોલીસ તંત્રના અનુશાસન સામે ઊભા થતા ગંભીર સવાલો.

​અધિકાર આપણો છે 

અહિંસક વિરોધનો,

લાઠી ન ઊગામો, 

આ તકાજો છે વિવેકનો.

–“પાંધી સર”

​લોકશાહી દેશમાં નાગરિકોને પોતાની માંગણીઓ કે વિરોધ વ્યક્ત કરવાનો બંધારણીય અધિકાર છે. પરંતુ તાજેતરમાં બનેલી કેટલીક ઘટનાઓએ કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવતી સંસ્થાઓની કામગીરી અને તેમના સંયમ સામે ગંભીર પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મૂકી દીધું છે. સત્તા અને પોલીસ તંત્ર દ્વારા કરવામાં આવતો અપ્રમાણસર બળપ્રયોગ હવે માત્ર એક સ્થાનિક મુદ્દો ન રહેતા સમગ્ર દેશમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

​”હંગામાને લઈને લાઠીચાર્જ કરવો વ્યાજબી નથી, શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન એ બંધારણીય અધિકાર છે.”

— ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)

​કાયદાના રક્ષકો સામે શંકાની સોય

​સીવાન (બિહાર) ઘટના: છાત્ર આંદોલન દરમિયાન વિરોધ પ્રદર્શનકારીઓ તરફ AK-47 જેવું ઘાતક શસ્ત્ર તાકનાર અને ફાયરિંગ કરનાર SIT સભ્ય અભિષેક પટેલને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યો છે. વિદ્યાર્થીઓ પર ઘાતક હથિયાર તાકવાની આ ઘટનાએ વહીવટી તંત્રની માનસિકતા ખુલ્લી પાડી છે.

​ પાટનગરમાં એક મહિલા અને ૧૨ વર્ષની માસૂમ બાળકી પર કરવામાં આવેલો અતિશય બળપ્રયોગ તેમજ પેલેટ ગનનો ઉપયોગ કાયદાના નામે થતી અમાનવીયતા તરફ ઈશારો કરે છે.

​આ ઘટનાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે પબ્લિક ઓર્ડર જાળવવાના નામે પોલીસ તંત્ર પોતાની મર્યાદાઓ ઓળંગી રહ્યું છે.

*​સસ્પેન્શન કે બદલી: શું આ જ છે કાયમી ઉકેલ?*

​જ્યારે પણ આવી સંવેદનશીલ કે હિંસક ઘટનાઓ પ્રકાશમાં આવે છે, ત્યારે વહીવટી તંત્ર દ્વારા સામાન્ય રીતે બે જ પગલાં લેવાય છે:

​સંબંધિત અધિકારી કે કર્મચારીને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવે છે.

​કર્મચારીની ડ્યુટી લાઈન ચેન્જ (બદલી) કરી દેવામાં આવે છે.

​પરંતુ અસલી પ્રશ્ન એ છે કે, શું માત્ર સસ્પેન્શન કે બદલી કરવાથી સ્થિતિ સુધરી જશે? શું આ અસ્થાયી ઉકેલોથી પોલીસ કર્મચારીઓમાં માનવતા, સંયમ અને યોગ્ય ‘કોડ ઓફ કંડક્ટ’ (આચારસંહિતા)નું પાલન સુનિશ્ચિત કરી શકાશે? *કડક અને અપ્રમાણસર હિંમત કરવાની આ માનસિકતા ક્યાંથી આવે છે તે અંગે ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાની જરૂર છે.*

​નિષ્ણાતોના મતે પોલીસ તંત્રમાં માત્ર ક્ષણિક સજાત્મક પગલાં પૂરતાં નથી. સિસ્ટમમાં સુધારો લાવવા માટે નીચે મુજબના મૂળભૂત બદલાવો અનિવાર્ય છે:

​ જ્યારે નાગરિકોના સુરક્ષાકવચ સમાન ગણાતું તંત્ર પોતે જ નિર્દોષો કે સગીરો પર અતિશય બળ વાપરે, ત્યારે પોલીસ તંત્રને પણ કાયદાનો ડર હોવો અત્યંત જરૂરી છે.

​ પ્રદર્શનકારીઓ સામે શસ્ત્રો કે પેલેટ ગનનો ઉપયોગ ક્યારે અને કેટલો કરવો, તેને રોકવા માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા અને યોગ્ય તાલીમ આપવી જોઈએ. *નિયમો માત્ર કાગળ પર ન રહેતા, ગ્રાઉન્ડ ઝીરો (Ground Zero) પર ફરજ બજાવતા દરેક જવાન સુધી જવાબદારીની લાગણી પહોંચાડવી પડશે.*

​લોકશાહીની મજબૂતી માટે *વિરોધ કરવાનો નાગરિક અધિકાર અને વ્યવસ્થા જાળવવાની પોલીસ ફરજ વચ્ચે બારીક સંતુલન હોવું અનિવાર્ય છે.* જો માત્ર સસ્પેન્શન જેવા અસ્થાયી રોકડા માર્ગોથી સંતોષ માની લેવામાં આવશે, તો પોલીસ તંત્રમાં વાસ્તવિક અનુશાસન ક્યારેય આવી શકશે નહીં. હવે સમય આવી ગયો છે કે સમગ્ર ‘પોલીસિંગ’ પ્રક્રિયામાં આત્મમંથન કરી નીતિગત અને કાયમી સુધારા અમલમાં મૂકવામાં આવે.