પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ શ્રી સોમનાથ મહાદેવ પરિસરના વિસ્તૃતિકરણ અને આધુનિક કોરિડોર પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત થયેલી ડિમોલીશનની કામગીરી બાદ હવે સ્થાનિક સ્તરે અને બૌદ્ધિક વર્તુળોમાં ગહન ચર્ચાઓ જાગી છે. એક તરફ સદીઓથી મંદિરના સાનિધ્યમાં વસતા પરિવારોની લાગણી અને સંસ્કૃતિના વિનાશની વ્યથા છે, તો બીજી તરફ કરોડો શ્રદ્ધાળુઓની સુવિધા, તીર્થક્ષેત્રના વિકાસ અને સમર્પણની ભાવના અંગે તર્કબદ્ધ મતમતાંતરો સામે આવી રહ્યા છે.
*સોમનાથના મૂળ વતની અને સાવરકુંડલા સ્થિત શ્રી સ્વામિનારાયણ ગુરુકુળના પ્રકાંડ સંસ્કૃતના ભૂતપૂર્વ શિક્ષક મધુકાંતભાઈ પાઠકે પોતાનો પૈતૃક આશરો ગુમાવ્યા બાદ ઊંડી વેદના વ્યક્ત કરી છે. બજાર ભાવ મુજબ વળતર મળ્યું હોવા છતાં, તેમણે જણાવ્યું હતું કે મહમદ ગઝનીના આક્રમણ સમયે પણ જે પરંપરાઓ અને ગલીઓ અકબંધ રહી હતી, તે આજે વિકાસના નામે લુપ્ત થઈ ગઈ છે. "હું મરું તો સોમનાથમાં મરું" તેવી અંતિમ ઈચ્છા ધરાવતા આ વિદ્વાનને હવે મંદિરથી અમુક કિલોમીટર દૂર સ્થળાંતર કરવું પડ્યું છે, જે તેમના માટે માત્ર ઘર છોડવાની ઘટના નહીં પરંતુ પોતાની ઓળખ અને આસ્થાના કેન્દ્રથી વિખૂટા પડવાની કરુણામય કથા બની છે.*
આ મુદ્દે વિકાસ અને ધર્મના સંરક્ષણની તરફેણ કરતા નાગરિકોનો મત છે કે *અગાઉ મર્યાદિત જગ્યાને કારણે મર્યાદિત લોકોને જ દર્શનનો લાભ મળતો હતો, પરંતુ પટાંગણ મોટું થવાથી હવે લાખો-કરોડો શ્રદ્ધાળુઓ સરળતાથી દર્શન કરી શકશે. તેઓના મતે, જ્યારે લોકોએ ધર્મ અને સનાતન સંસ્કૃતિની વૃદ્ધિ માટે સરકારને ચૂંટી છે, ત્યારે આવા લોકકલ્યાણકારી કાર્યોમાં વિક્ષેપ ન કરવો જોઈએ. વધુમાં, આ વિસ્તારની જમીનોનું જે ઊંચું મૂલ્ય આજે ઉપજ્યું છે તે પણ સોમનાથ દાદા અને સંસ્થાના પ્રતાપે જ છે; તેથી ભક્તગણ અને સ્થાનિકોએ સ્વેચ્છાએ તથા પ્રેમથી આ ત્યાગ કરવો જોઈએ.*
બીજી તરફ, વિચારકો અને બુદ્ધિજીવીઓએ આ પ્રક્રિયા સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. તેમના મતે, *સ્વેચ્છાએ અને ગોપી ભાવે થતું સમર્પણ અને સત્તાના આદેશથી થતું સ્થળાંતર—આ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. ભલે બજાર ભાવ મુજબ વળતર ચૂકવાયું હોય, પરંતુ આ સ્થળાંતર ખરેખર સ્વેચ્છાએ થયું છે કે પછી 'શરમધરમ' અને મજબૂરીવશ (મને-કમને), તે એક મોટો પ્રશ્નાર્થ છે. ભય કે દબાણથી કરાવાતું સમર્પણ એ પ્રેમ નહીં પરંતુ તાનાશાહી ગણી શકાય, અને જો ધર્મસ્થાનોની મોકળાશના નામે આ રીતે ખાલી કરાવવાની પ્રથા શરૂ થશે, તો ભવિષ્યમાં નાગરિકોના બંધારણીય મૂળભૂત અધિકારો જોખમાઈ શકે છે.*
આ સંદર્ભે ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક દ્રષ્ટાંતો ટાંકતા ચર્ચા થઈ રહી છે કે *મહાભારત કાળમાં પાંડવો માટે નવા પાટનગર 'ઈન્દ્રપ્રસ્થ'ની રચના થઈ કે ખુદ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે મથુરા-વૃંદાવનનો આગ્રહ ન રાખીને નવી નગરી 'દ્વારકા' વસાવી, ત્યારે પણ કોઈની જૂની વસાહતનું ડિમોલીશન કરવામાં આવ્યું ન હતું. આધુનિક સમયમાં પણ ગુજરાત સરકારે અમદાવાદથી પાટનગર ખસેડતી વખતે સંપૂર્ણ નવા નગર 'ગાંધીનગર'નું નિર્માણ કર્યું હતું.*
ટૂંકમાં, સોમનાથ કોરિડોરનો આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ આજે બે મહત્વના પાસાઓ વચ્ચે ઊભો છે: *એક તરફ તીર્થક્ષેત્રના ભવ્ય નિર્માણ અને કરોડો ભક્તોની સુવિધાનો વ્યાપક ઉદ્દેશ્ય છે, તો બીજી તરફ સ્થાનિકોની પેઢીઓ જૂની આસ્થા, સંવેદના અને બંધારણીય અધિકારોની રક્ષાનો સવાલ છે. સત્ય, વિકાસ અને વિચારધારાના આ સંઘર્ષ વચ્ચે શ્રદ્ધા અને સંયમ સાથેનો કોઈ સુવર્ણ મધ્યમ માર્ગ નીકળી શકે ખરો?*